Korzyści z szachów dla dzieci: koncentracja, cierpliwość, pewność siebie

Kiedy rodzic zapisuje dziecko na szachy, często liczy na coś więcej niż hobby. Dobra wiadomość jest taka, że gra naprawdę kształtuje zachowania przydatne w szkole i w życiu. Ostrożność polega na tym, by nie mylić tego, co dziecko ćwiczy podczas partii, z trwałym i udowodnionym wpływem na jego inteligencję czy oceny.

Korzyści z szachów

Zespół zdolności wykorzystywanych i trenowanych podczas gry: skupiona uwaga, przewidywanie, zapamiętywanie pozycji, samokontrola, przestrzeganie zasad i szacunek dla przeciwnika. Ministerstwo edukacji Éducation nationale streszcza je pięcioma słowami: uwaga, wyobraźnia, przewidywanie, osąd i pewność siebie.

Korzyści z gry w szachy według oficjalnych tekstów

Porozumienie ramowe podpisane w 2007 roku między ministerstwem Éducation nationale a Francuską Federacją Szachową stwierdza, że praktykowanie szachów sprzyja kształtowaniu osobowości, „zachęcając do uwagi, wyobraźni, przewidywania, osądu i pewności siebie”. Tę formułę przytacza strona Eduscol poświęcona szachom w szkole. To stanowisko instytucjonalne, oparte na doświadczeniu nauczycieli, a nie na wyniku policzonego badania.

Siedem korzyści: od zaobserwowanego do udowodnionego

Koncentracja

Partia szachów nie wybacza nieuwagi: figura pozostawiona bez ochrony zostaje stracona w następnym ruchu. Dziecko szybko uczy się z doświadczenia, że trzeba spojrzeć na całą szachownicę przed zagraniem. To realny trening długotrwałej uwagi. Badania nie wykazały jednak, by ta uwaga automatycznie przenosiła się na lekcje czy odrabianie zadań.

Cierpliwość i przewidywanie

„Jeśli zagram tutaj, co zrobi?” To pytanie, które instruktorzy powtarzają bez końca, jest sercem gry. Dziecko uczy się odkładać działanie, rozważać kilka możliwości i wybierać. Dla dziecka impulsywnego to bardzo konkretne doświadczenie tego, jak warto myśleć, zanim się zadziała.

Pewność siebie

W szachach wynik zależy od gracza, a nie od przypadku ani siły fizycznej. Dziecko nieśmiałe, mało sprawne fizycznie lub mające trudności z pisaniem może tu błyszczeć. Badacze nauk o edukacji Fabien Groeninger i Yves Léal podkreślają, że zadania wzrokowo-przestrzenne w grze wymagają niewiele języka, co pozwala niektórym uczniom odnieść sukces tam, gdzie zawodzi pisanie. Wygrana pierwszego mata, pokonanie rodzica: te chwile mają znaczenie.

Uczenie się przegrywania

To być może najbardziej niedoceniana korzyść. W szachach często się przegrywa, zwłaszcza na początku, a winy nie można zrzucić na kości. Przy dobrym wsparciu dziecko uczy się przegrywać bez dramatu, gratulować przeciwnikowi, a potem szukać tego, co nie zadziałało. Przy złym wsparciu gra może wręcz stać się źródłem frustracji: rola dorosłego jest decydująca.

Pamięć

Doświadczeni gracze zapamiętują całe pozycje nie dlatego, że mają wyjątkową pamięć, lecz dlatego, że rozpoznają znane schematy. U dziecka pamięć zasad, wzorców matowania i prostych pułapek buduje się z każdą partią. Serwis Le Palais des Échecs poświęcił artykuł pamięci, najlepszej sojuszniczce na szachownicy.

Jak stymulować mózg dziecka przez szachy

Kilka prostych nawyków zwiększa wartość gry:

• Zachęcaj do mówienia: pytanie „dlaczego zagrałeś ten ruch?” zmusza do wyjaśnienia rozumowania.
• Proponuj krótkie zadania: jeden mat w jednym ruchu dziennie, na dwie minuty, podtrzymuje ciekawość.
• Zmieniaj przeciwników: rodzice, rodzeństwo, koledzy, klub.
• Dbaj o przyjemność: dziecko, któremu się nudzi, nic z gry nie wynosi.

Sprawdzone zagadki, dostosowane do wieku, znajdziesz na naszej stronie mini-gry i ćwiczenia dla dzieci. A jeśli chcesz poznać korzyści dla dorosłych, Le Palais des Échecs przedstawia siedem korzyści szachów dla umysłu.

Co mówią nauczyciele

Świadectw nauczycieli jest wiele i są zbieżne. W ankiecie przeprowadzonej w latach 2022–2023 wśród nauczycieli programu Class'Échecs, relacjonowanej przez Fabiena Groeningera i Yvesa Léala, opisują oni zmianę w podejściu do matematyki i wychowania moralnego i obywatelskiego oraz bardziej zaangażowaną klasę. Ci sami nauczyciele zachowują ostrożność: nie mogą twierdzić, że zaobserwowane postępy wynikają wyłącznie z szachów. Taka postawa jest właściwa dla rodzica: zauważać, co gra daje dziecku, nie przypisując jej mocy, których nie ma.

Jak często grać, by z tego korzystać?

Nie trzeba czynić z tego codziennej dyscypliny. Dla dziecka w wieku 6–10 lat wystarczy jedno zajęcie klubowe w tygodniu, kilka partii w rodzinie i od czasu do czasu mała łamigłówka. Badania wykazujące efekty w nauce obejmują zresztą okres rzędu 25–30 godzin w ciągu roku, czyli około godziny tygodniowo. Najważniejsza jest regularność i przyjemność: dziecko, które domaga się swojej środowej partii, zyskuje o wiele więcej niż dziecko, które się do gry zmusza.

Czego nie należy oczekiwać od szachów

Szachy nie czynią dziecka „mądrzejszym” w sensie mierzalnego wzrostu ilorazu inteligencji i nie gwarantują lepszych ocen. Największe randomizowane badanie, przeprowadzone w Anglii z udziałem ponad 4000 uczniów, nie wykazało żadnego wpływu na egzaminy rok później. Wszystkie szczegóły, badanie po badaniu, znajdziesz na stronie co jest udowodnione według badań.