Szachy a wyniki w szkole: co naprawdę mówią badania

Rodzice i nauczyciele często czytają, że szachy poprawiają oceny, koncentrację, a nawet iloraz inteligencji. Takie twierdzenia czasem opierają się na prawdziwych badaniach, ale są mocno uproszczone. Aby wyrobić sobie właściwy pogląd, trzeba sprawdzić, co zmierzono w każdym badaniu, na ilu uczniach, przez jak długi czas i jaką metodą.

Transfer uczenia się

Idea, według której umiejętność nabyta w jednej dziedzinie (tutaj gra w szachy) poprawia wyniki w innej dziedzinie (matematyka, czytanie, ogólne rozumowanie). Właśnie ten transfer badania nad szachami w szkole starają się zmierzyć.

Szachy a wyniki w szkole: zestawienie głównych badań

Duńskie badanie „Your Move” (2017)

Michael Rosholm, Mai Bjørnskov Mikkelsen i Kamilla Gumede objęli obserwacją 482 dzieci z 5 szkół w Aarhus, w 34 klasach od 1^szej do 3^ciej klasy. U 323 z nich (grupa eksperymentalna) jedną z czterech tygodniowych 45-minutowych lekcji matematyki zastąpiono od wiosny do połowy października 2013 roku lekcją matematyki opartą na szachach, co dało około 30 lekcji. Pozostałe 159 uczniów uczyło się według zwykłego programu.

Wynik: szacowany wzrost o 0,10 do 0,18 odchylenia standardowego w testach matematycznych, zwłaszcza w zadaniach na rozpoznawanie regularności. Efekt koncentrował się u dzieci, które twierdziły, że są w szkole nieszczęśliwe lub się nudzą; u tych, które się nigdy nie nudzą, był zerowy.

Ograniczenia uznane przez autorów: klasy wybrali dyrektorzy szkół, a nie losowanie; próba była zbyt mała, by z pewnością wykryć efekt mniejszy niż 0,23 odchylenia standardowego; zajęcia prowadził jeden nauczyciel, klubowy zawodnik, czasem w obecności zwykłego nauczyciela; istotność znika w niektórych modelach. Autorzy przedstawiają swoją pracę jako badanie pilotażowe i wzywają do przeprowadzenia eksperymentu randomizowanego.

Metaanaliza Sali i Gobeta (2016)

Giovanni Sala i Fernand Gobet zebrali 24 badania (40 wielkości efektu), które porównywały uczniów uczestniczących w zajęciach szachowych z uczniami z grup kontrolnych: 2788 młodych ludzi w grupach „szachowych” i 2433 w grupach kontrolnych. Uzyskali umiarkowany łączny efekt (g = 0,338), nieco silniejszy w matematyce (0,382) niż w czytaniu (0,248), oraz wyraźniejszy efekt, gdy nauczanie trwało długo; za użyteczny próg uznali około 25–30 godzin.

Decydujące ograniczenie: prawie żadne z analizowanych badań nie porównywało uczniów grających z grupą kontrolną „aktywną”, czyli wykonującą inną, nową i stymulującą aktywność. Nie da się więc wykluczyć, że efekt wynika z nowości, entuzjazmu prowadzącego lub uwagi poświęcanej uczniom (efekt placebo), a nie z samych szachów.

Angielski eksperyment randomizowany EEF

To dotychczas najbardziej solidne badanie. Sfinansowane przez Education Endowment Foundation i przeprowadzone przez zespół UCL Institute of Education (John Jerrim, Lindsey Macmillan, John Micklewright, Mary Sawtell i Meg Wiggins), losowo wybrano 100 angielskich szkół podstawowych. W szkołach z grupy „szachowej” wszyscy uczniowie Year 5 (9–10 lat) przeszli standardowy 30-godzinny program prowadzony przez instruktorów stowarzyszenia Chess in Schools and Communities w roku szkolnym 2013–2014.

Głównym kryterium była ocena z krajowego egzaminu z matematyki na koniec szkoły podstawowej (Key Stage 2), sprawdzanego przez zewnętrznych egzaminatorów i przeprowadzonego rok po zakończeniu zajęć. Spośród 4009 uczniów wyniki są dostępne dla 3865 (97%). Wynik: efekt bliski zeru, z przedziałem ufności od około −0,15 do +0,15 odchylenia standardowego, a także brak efektu w czytaniu i naukach ścisłych. Autorzy wnioskują, że przed twierdzeniem o korzyściach potrzebne są rygorystyczne metody.

Czego to badanie nie mówi: mierzy trwały efekt na egzaminach, rok później. Nic nie mówi o ewentualnych efektach natychmiastowych ani o korzyściach społecznych lub radości z nauki, o których sami autorzy wspominają jako możliwe kierunki.

Włoskie badanie Trinchero i Sali (2016)

Roberto Trinchero i Giovanni Sala porównali 931 uczniów szkoły podstawowej podzielonych na trzy grupy: dwie grupy uczestniczące w zajęciach szachowych i grupę kontrolną. Grupa, której instruktorzy wprost uczyli strategii rozwiązywania problemów właściwych szachom, osiągnęła lepsze wyniki w rozwiązywaniu zadań matematycznych niż dwie pozostałe. Zdaniem autorów to wyraźne nauczanie tych strategii, a nie sama gra, sprzyja transferowi.

Co można rozsądnie wywnioskować

1. Brak cudownego efektu. Najbardziej rygorystyczne badanie nie wykazuje żadnego trwałego efektu na egzaminach.
2. Możliwe, ale skromne efekty, zwłaszcza w matematyce, zwłaszcza w krótkim okresie i zwłaszcza gdy gra jest wykorzystywana do uprawiania matematyki.
3. Sposób nauczania ma znaczenie: jawne strategie, związek z przedmiotem, wystarczający czas trwania.
4. Niektórzy uczniowie korzystają bardziej, na przykład ci, którzy w szkole się nudzą, jak w duńskim badaniu.
5. Szachy mają inne zalety niż oceny: przyjemność, socjalizację, przestrzeganie zasad. Warto oceniać je także według tych kryteriów.

Czy szachy czynią mądrzejszym?

Dobrzy gracze są często postrzegani jako bardzo inteligentni, ale korelacja nie oznacza przyczynowości: dzieci przyciągane przez szachy mogą już mieć predyspozycje. Kontrolowane badania nie pokazują, że nauka szachów zwiększa ogólną inteligencję. Le Palais des Échecs omawia ten mit w artykule zatytułowanym czy szachy naprawdę czynią mądrzejszym?, a także stawia pytanie odwrotne: czy trzeba być inteligentnym, by grać w szachy?

Mój dziecko ma trudności w szkole: czy szachy mogą pomóc?

Mogą być częścią odpowiedzi, ale jej nie zastąpią. Dziecko, które się nudzi lub zniechęca, może dzięki grze odzyskać ochotę do szukania, myślenia i odnoszenia sukcesów, a duńskie badanie to potwierdza. Jednak utrwalone trudności w czytaniu lub matematyce wymagają przede wszystkim rozmowy z nauczycielem i, w razie potrzeby, odpowiedniego wsparcia. Szachy są motywującym uzupełnieniem. Ze strony szkoły zobacz szachy w szkole we Francji.

W sprawie pokrewnego pytania o pozaszkolne korzyści (koncentracja, cierpliwość, pewność siebie) zobacz korzyści szachów dla dzieci, a w sprawie konkretnego związku z matematyką wróć do duńskiego badania i innych tropów na naszej stronie o szachach i matematyce.